Het geloof in wetenschap, is dat een religie?

Er waart een spook door onze westerse wereld, dat de schijn van weldenkendheid wekt, maar dat niet heel veel meer is dan een geloof. En een van de kenmerken van een geloof, is dat ze de verdiensten en successen van haar voorbeelden uitvergroot, en de beperkingen graag aan het zicht onttrekt.

Om wat voor geloof het gaat? Het geloof in wetenschap. Ja, ja, je hoort het goed. Het geloof in wetenschap. Hoe kan dit nou, zal je je misschien afvragen. Wetenschap is toch het tegenovergestelde van geloof; hoe kan je er dan een geloof van hebben? Een begrijpelijke vraag en een begrijpelijke reactie. Ik zeg dan ook niet dat de wetenschap zelf een geloof is, maar wel dat er zoiets bestaat als een geloof in wetenschap. Niet iedereen die van wetenschap houdt, wordt een wetenschapsaanhanger. Maar er zijn heel wat mensen, die denken dat iets waar is, omdat het wetenschappelijk bewezen is.

Eerst maar eens vertellen wat mooi is aan wetenschap. Wetenschap kan ons veel leren over de natuur, kan ons dwingen om dingen in een breder verband te plaatsen, en leert ons bescheiden te zijn over de verbanden tussen feiten, die we geneigd zijn te leggen, en de conclusies die we trekken. Wetenschap kan ons geweldige diensten bewijzen bij verbetering van transport, het huishouden, het bestrijden van ziektes, het opwekken van energie, het bedwingen van water en bij de verwerving van voedsel. Er zijn veel meer voordelen te noemen, maar ik beperk me even tot deze greep.

Het is dus niet gek dat mensen vrolijk worden van wetenschap. Maar dat betekent nog niet dat wetenschap een gouden kalf is waar we achter aan moeten hobbelen. En dat zie ik steeds vaker in professionele omgevingen, en in kranten die de meest krankzinnige weetjes opnemen in hun wetenschappelijke bijlage; bijvoorbeeld zaken als het paringsgedrag van een wandelende tak, het aantal wentelingen per aards etmaal van een onbeduidend maantje ergens heel ver weg of het begrafenisritueel van een stam in het Amazonegebied. Alles is interessant voor wie zich overal voor interesseert, maar we hoeven natuurlijk niet net te doen alsof iedere boer die een wetenschapper laat ultra-belangrijk is voor het welzijn van de mensheid, of voor het bedrijfsleven of de economie.

Maar dat is voor sommige mensen wel zo. Die denken dat de wetenschap, en alleen de wetenschap, waarheid bevat. Die gaan ervan uit dat dingen waar zijn, omdat de wetenschap het gezegd heeft. Hoewel iedereen weet dat 100 jaar geleden onze vrienden professoren ons een totaal ander wereldbeeld voorhielden dan tegenwoordig, en de meeste van onze wetenschappelijke inzichten over 50 jaar al totaal zullen zijn veranderd, gaan wetenschapsgelovigen op in het idee, dat onze huidige wetenschappelijke beelden van de werkelijkheid wel juist zullen zijn. En ze zien het zelfs als de absolute waarheid.

Het sterkst zien we dat als het gaat om religie. Het merendeel van de mensen op deze wereld gelooft in een godheid, of in een of ander spiritueel kader. Dat is volgens onze wetenschapsreligieuzen een vorm van achterlijkheid. Volgens hen heeft onze wis- en natuurkunde, onze biologie en ons moderne inzicht in de natuur ‘bewezen’ dat er geen andere wereld kan bestaan. En hoewel de atheïstische wetenschapper Stephen Hawking ergens zegt, dat er heel wat dimensies zouden kunnen zijn, die toegesloten blijven voor onze zintuiglijke waarneming door zijn sjofele drie-dimensionaliteit, weten een aantal mensen zeker dat ze het bestaan van een hogere intelligentie, een hiernamaals, een niet door het brein bestuurde ziel of een andere wereld kunnen uitsluiten.

Zij worden daarin gesteund door een zeer omvangrijk korps wetenschappelijke hotemetoten, soms zeer briljant in hun vakgebied, die met klem en zekerheid beweren dat alles dat bestaat is opgebouwd uit de bij ons bekende materie. Het lijkt, alsof dit het gevolg is van diepgaand onderzoek, maar dat is het niet, want de uitkomsten van hun onderzoek zijn meestal al het gevolg van hun aannames. En laten we eerlijk zijn, hoe kunnen we bewijzen dat er zaken liggen buiten de ons bekende materie?

Onze waarneming is beperkt, en dat is onze meetapparatuur ook. Natuurlijk is het knap wat we allemaal wel kunnen. En mensen zijn soms ongelooflijk briljant als het om hun vakgebied gaat, maar dat maakt hen nog niet tot deskundigen, die met zekerheid kunnen uitsluiten dat er een andere wereld zou bestaan. Toch worden wetenschappers en ook managementwetenschappers die dat wel geloven, minder serieus genomen.

Wat de wetenschap zegt, is niet altijd waar, maar vaak de onvoltooide samenvatting van een zoektocht naar hoe de dingen zijn. Mooi voorbeeld daarvan is het verhaal, dat enige tijd in zwang was, dat vrouwen konden multitasken en mannen niet. Het verhaal werd overgenomen door de halve wereldpers, als het niet de hele was, maar het bleek bij herhaling van het onderzoek niet waar. Toch hebben wetenschapsreligieuzen het lange tijd verkocht als een waarheid. Hen ontbreekt het besef, dat we misschien een tipje van de waarheidssluier met wetenschap kunnen optillen, maar dat het meeste zich aan onze theorie en waarneming onttrekt.

Waar je ook weinig wetenschapsfanatici over hoort, is de reeks misstanden die wetenschap teweeg heeft gebracht. En dan heb ik het nog niet eens over de kinnesinne, die tussen hoogleraren speelt, of over mensen die ten onrechte Nobelprijzen kregen, terwijl hun anoniem gebleven collega’s hem eigenlijk verdienden. Nee, ik heb het over alle ellende die wetenschap heeft veroorzaakt. Oorlog, bewapening, ontbossing, plastic zeeën; het zijn zomaar wat voorbeelden van destructie, die zonder wetenschap niet mogelijk zouden zijn geweest.

Wetenschappers kletsen zich vaak een slag in de rondte om te ontkennen dat wetenschap verantwoordelijk is voor dit soort misstanden, maar zoals godsdienst tot terrorisme kan leiden, zo kan wetenschap leiden tot andere ellende.

Dus laten we de voetjes op de grond houden, en niet als half-fanatici achter de wetenschap aanhollen alsof het onze nieuwe godsdienst of een nieuwe absolute waarheid is. Goed nadenken over het gebruik is aanbevelenswaardig. En weten hoe weinig we weten. Dat laatste vooral. En dan toch, met een voorzichtige twinkeling in de ogen, dan toch een heel klein beetje houden van de echte, de mooie, de ingetogen wetenschap. Die meer met wijsheid doorkneed is, dan met welbespraakte hooglerarenarrogantie. Daar hebben ook organisaties nog wat aan.

Trainer en coach Bert Overbeek schreef het boek ‘Goden en goeroes’, dat handelt over spiritualiteit en wetenschap op de werkvloer. Dit boek is het derde deel van een diversiteitsdrieluik dat hij dit jaar voltooide.

7 thoughts on “Het geloof in wetenschap, is dat een religie?”

Bas 3 weken ago

Erg mooi verwoord. Precies hoe ik er over denk, samengevat; je weet niet wat je niet weet!

‘Wat de wetenschap zegt, is niet altijd waar, maar vaak de onvoltooide samenvatting van een zoektocht naar hoe de dingen zijn.’
Een hele mooi zin die kritisch het positieve van de wetenschap samenvat.

NicoW 3 weken ago

Wat een onzin, Bert. ´De wetenschap’ bestaat niet. Hoewel wij mensen een woord kunnen bedenken en dat anderen dan geloven dat het bestaat. Wat er bestaat, is de wetenschappelijke methode. Het is dus een abstractie. Lees Sur la Methode van René Descartes, die het wetenschappelijk denken (her)uitvond. Het gaat om schifting tussen dingen klakkeloos aannemen (=geloof) en zorgvuldig onderzoeken, omdat je beseft dat je niets zeker kunt weten.
Een (echte) wetenschapper is drager van (een beetje) wetenschap, en hij is daar oprecht onzeker over. Juist die onzekerheid, het wangeloof dus, drijft hem om steeds verder Nicode waarheid te onderzoeken

Bert Overbeek 3 weken ago

Beste Nico, het gaat hier niet over de wetenschap, maar over het geloof in wetenschap. En dat bestaat wel degelijk. Goed lezen dus. En inderdaad, er is geen ‘de’ wetenschap, en die nuance had ik wel mogen aanbrengen. Maar zij die wetenschap boven alles stellen kennen die nuance niet.

Ingmar beldman 3 weken ago

Er is – zoals Nico to the point zegt – een ‘wetenschappelijke onderzoek methode’. Er is niet zoiets als ‘wetenschap’. Er is een werkwoord, niet een zelfstandig naamwoord! Net als ‘informatie’ heeft het wetenschappelijke onderzoek de functie voor onze hersenen van een transmitter, een geleider voor kennis en bewustzijn.

Maar Bert heeft in mijn ogen gelijk als hij de menselijke neiging beschrijft om die onderzoek methode te verheffen tot een geloof en er vervolgens rechten en waarheden aan te verbinden. Dat komt mijns inziens door de ‘menselijke’ neiging om houwvast te voelen in iets dat het tot waarheid verheft. Macht dus. En daaraan gekoppeld Geloof.

Bert, de onhandigheid van je artikel zit hem in het feit dat je het steeds over de ‘wetenschap’ hebt. Daar wordt je terecht op aangesproken.
Je hebt het beter over het geloof in de ‘wetenschappelijke onderzoek methode’. En dat geloof zie je vooral bij mensen die geen wetenschappelijke opleiding hebben. Een echte wetenschapper zal zelden ‘geloven’ wat hij onderzocht heeft. Hij wisselt de ene aanname en theorie in voor een ander. En blijft bescheiden verder ‘struikelen’ op weg naar een niet te kennen plek.

Het gevaar van geloof in de wetenschappelijke onderzoekmethode?:
het sluit andere vormen van waarneming en onderzoek uit!!
Als teveel mensen voldoende mate macht gaan krijgen om de wetenschappelijke onderzoekmethode als enige, ware te laten gelden, kunnen onze hersenen en hun functies niet verder evolueren en andere, nieuwe, toekomstige vormen van waarneming includeren.

Antwoord op Ingmar beldman
Bert Overbeek 3 weken ago

Zoals ik gisteren al zei, Ingmar, wil ik best meegaan in jullie behoefte aan nuancering van de term ‘wetenschap’. Geen punt. Ik ben blij dat je aanvoelde wat ik vertelde. Niet de schijn van wetenschappelijke methodieken uitstralen, als je slechts uit wetenschap haalt, wat je erin stopt met aannames.

Niels van der Stappen 3 weken ago

Ik zie dit artikel maar als een persiflage. Er wordt een karikatuur van mensen gemaakt en het belang van wetenschap, waarin kritiek verankerd zit, wordt ook nog eens platgeslagen.
De wetenschappelijke methode heeft een hoge succes-rate en zowat alle technologie is er op gebaseerd. Zo snel je echter gaat ‘geloven’ gaat er van alles mis. Ik vrees dat Bert op dit punt ook aan het ‘geloven’ is geslagen.

Wim De Weerd 3 weken ago

Dag Bert,

Je schrijft dat er mensen zijn die er, onterecht, van uit gaan dat dingen waar zijn, omdat de wetenschap het gezegd heeft. Jij zet daar tegenover: “Wat de wetenschap zegt, is niet altijd waar, maar vaak de onvoltooide samenvatting van een zoektocht naar hoe de dingen zijn.”
Op dat punt kan ik je min of meer volgen.
Over de vraag “Benadert wetenschap de waarheid?” : Vroeger dacht men dat de aarde plat was. Vervolgens dacht men de aarde bolvormig was. Telkens was men fout. Waarom zou men dan geloven dat de huidige wetenschappelijke hypotheses waar zijn?* Als antwoord op deze vraag schreef biochemicus en SF-auteur Isaac Asimov ‘The Relativity of Wrong’. Hierin stelt hij dat wetenschappelijke opvattingen in het verleden weliswaar vaak verkeerd waren, maar ze benaderden wel steeds beter de waarheid. (https://www.sylviawenmackers.be/blog/2016/10/benadert-wetenschap-de-waarheid/ )

Maar verder gooi je een aantal dingen op een hoop.
Je hebt het over “kranten die de meest krankzinnige weetjes opnemen in hun wetenschappelijke bijlage”. En dan schrijf je: “we hoeven natuurlijk niet net te doen alsof iedere boer die een wetenschapper laat ultra-belangrijk is (…)”.
Het is toch niet omdat een krant een ‘weetje’ opneemt over bv. het paringsgedrag van een wandelende tak, dat die krant “doet alsof dit ultra-belangrijk is”? Misschien interesseert het weetje jouw niet, en dat is je volste recht. Maar om dit ‘weetje’ dan te beschrijven als ‘krankzinnig’, of als ‘een boer die een wetenschapper laat’, dat slaat nergens op.

En je vervolgt meteen met: “Maar dat is voor sommige mensen wel zo. Die denken dat de wetenschap, en alleen de wetenschap, waarheid bevat. Die gaan ervan uit dat dingen waar zijn, omdat de wetenschap het gezegd heeft.”
Zo suggereer je dat de krant die dergelijk weetje publiceert, of de wetenschapper die het onderzoek deed, denkt dat alleen de wetenschap waarheid bevat. Ook dat slaat nergens op.

Dan heb je het over religie, en over de wetenschappers die het bestaan van ‘een andere wereld’, of ‘een hogere intelligentie, een hiernamaals, een niet door het brein bestuurde ziel of een andere wereld’ uitsluiten. Dat zijn allemaal verschillende begrippen, het is maar de vraag wat je daaronder verstaat. Alleszins: wanneer Stephen Hawking zegt “dat er heel wat dimensies zouden kunnen zijn, die toegesloten blijven voor onze zintuiglijke waarneming door zijn sjofele drie-dimensionaliteit”, dan heeft hij het m.i. niet over rijstpap met gouden lepeltjes.

In je reactie op Nico, schrijf je: “het gaat hier niet over de wetenschap, maar over het geloof in wetenschap.” Maar je hebt het wèl over de wetenschap. Je schrijft immers over “de reeks misstanden die wetenschap teweeg heeft gebracht” en over “alle ellende die wetenschap heeft veroorzaakt. Oorlog, bewapening, ontbossing, plastic zeeën; het zijn zomaar wat voorbeelden van destructie, die zonder wetenschap niet mogelijk zouden zijn geweest.”
Hier heb je het niet over ‘het geloof in wetenschap’, maar over ‘de wetenschap’. Je stelt de wetenschap verantwoordelijk voor een heleboel “misstanden” en “ellende”. Dat is totaal fout. Als jij jouw keukenmes gebruikt om je vrouw te vermoorden, ligt de verantwoordelijkheid voor die moord niet bij dat keukenmes, en ook niet bij de wetenschap die aan de basis ligt van de productie van dat keukenmes. Net zo ligt de verantwoordelijkheid voor de misstanden en ellende in de wereld niet bij de wetenschap, maar bij de mens (en machtsstructuren, allerlei belangen,…) die de resultaten en verworvenheden van de wetenschap niet of op een verkeerde manier gebruikt.

Uiteraard is wetenschap een proces van waarheidsvinding, waarbij opgebouwde kennis slechts de toets van de waarheid kan doorstaan zolang ze niet weerlegd wordt door herhaling van experimenten of door bijkomend onderzoek. Dat is het punt van je artikel waarin ik je kan volgen.
Maar dat betekent niet dat alle opgebouwde kennis in twijfel moet getrokken worden.

Ook al schrijf je dat je het hebt over ‘het geloof in de wetenschap’, en niet over ‘de wetenschap’, toch stelt je artikel wetenschap in een slecht daglicht.

Je doet dat door je taalgebruik: “wetenschappers die boeren laten, krankzinnige weetjes, wetenschapsgelovigen, wetenschapsreligieuzen, een zeer omvangrijk korps wetenschappelijke hotemetoten, welbespraakte hooglerarenarrogantie,…”

Je doet dat ook door een aantal beweringen en redeneringen die niet kloppen:
Je beschuldigt wetenschap onterecht van een heleboel misstanden en ellende (“…alle ellende die wetenschap heeft veroorzaakt. Oorlog, bewapening, ontbossing, plastic zeeën”. En: “Zoals godsdienst tot terrorisme kan leiden, zo kan wetenschap leiden tot andere ellende”…)
En over wetenschappers die dit – terecht – weerleggen, schrijf je: “Wetenschappers kletsen zich vaak een slag in de rondte”.
Je schrijft dat we niet als half-fanatici achter de wetenschap moeten aanhollen alsof het onze nieuwe godsdienst of een nieuwe absolute waarheid is.
De impliciete (en hopelijk niet bedoelde) boodschap van je artikel lijkt te zijn dat we wetenschap niet moeten geloven…
In onze tijden van fake news, en van ‘post fact politics’, waarbij niet alleen resultaten van wetenschappelijk onderzoek maar ook zelfs eenvoudig vast te stellen feiten ontkend worden, is er juist nood aan meer respect voor de wetenschap en voor de resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Sterker nog: het is net doordat resultaten van wetenschappelijk onderzoek NIET ernstig genomen worden, dat er meer en meer misstanden en ellende zijn in onze wereld.
Om maar één voorbeeld te noemen: de klimaatproblemen. De wetenschappelijke evidentie is duidelijk, en de aanbevelingen van de wetenschappers zijn er. Zie http://www.scientists4climate.be/ Degene die verantwoordelijk zijn voor de klimaatellende zijn niet de wetenschappers, maar de mens (en machtsstructuren, allerlei belangen,…) die de resultaten en verworvenheden van de wetenschap niet of op een verkeerde manier gebruikt.
Veel andere problemen zijn het gevolg van de klimaatproblematiek: oorlogen, vluchtelingenstromen,…
Een ander probleem: de biodiversiteit. Zie https://wwf.be/assets/IMAGES-2/NEWS/Call4Nature-NL.pdf
Nee, deze problemen worden niet veroorzaakt door de wetenschap. Integendeel: We hebben de wetenschap nodig om deze problemen op te lossen. En wat we ook nodig hebben, zijn mensen die pleiten voor méér ‘geloof’ in de wetenschap, voor het ernstig nemen van wetenschappelijke onderzoeksresultaten en aanbevelingen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *